Maślan, oś jelitowo-mózgowa i co to oznacza przy IBS i autyzmie

O maślanie pierwszy raz usłyszałem lata temu, kiedy moja mama chorowała na raka, a ja sam szukałem informacji. To mała cząsteczka, którą bakterie jelitowe wytwarzają z błonnika, i ma znaczenie daleko poza jelitami.

W tym wpisie opisuję, czego do tej pory się dowiedziałem, z linkami do badań, żebyś mógł je przeczytać sam. Nie jestem lekarzem i nic z tego nie jest poradą medyczną.

Czym jest maślan

Maślan, czyli kwas masłowy, to krótkołańcuchowy kwas tłuszczowy. Bakterie w jelicie grubym wytwarzają go, kiedy fermentują błonnik, którego organizm sam nie potrafi strawić. Powstają przy tym jeszcze dwa inne kwasy, octowy i propionowy. Trochę maślanu jest też w maśle i stąd wzięła się jego nazwa.

To, ile go wytwarzasz, zależy od stanu jelit. Zdrowe jelita, karmione dużą ilością błonnika i pełne właściwych bakterii, wytwarzają go dużo. Chore zwykle mniej: u osób z chorobą Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego jest mniej głównych producentów maślanu, takich jak Faecalibacterium prausnitzii, bakteria, która dodatkowo wycisza stan zapalny w jelitach. Dieta uboga w błonnik, w tym typowa dieta zachodnia, głodzi te bakterie i wytwarzają go mniej.

Komórki wyściełające jelito grube żyją z maślanu. Spalanie go daje od 70 do 80% energii, której potrzebują zdrowe komórki jelita grubego. Pomaga też utrzymać szczelność błony śluzowej jelit, więc mniej tego, co jest w jelitach, przedostaje się tam, gdzie nie powinno, i wycisza stan zapalny.

Jako suplement występuje w postaci maślanu sodu, maślanu wapnia lub magnezu albo tributyryny. Dobre preparaty mają otoczkę, dzięki której docierają do jelita grubego, zamiast wchłonąć się wcześniej. Uprzedzam: kwas masłowy śmierdzi. Dla mnie pachnie jak zepsute jajka albo bąki i właśnie dlatego istnieją kapsułki z otoczką.

Oś jelitowo-mózgowa

Jelita i mózg cały czas się ze sobą komunikują, przez nerw błędny, układ odpornościowy, hormony i substancje wytwarzane przez bakterie jelitowe. Naukowcy nazywają to osią jelitowo-mózgową, a krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, takie jak maślan, są jednym z głównych sposobów, w jakie bakterie biorą udział w tej rozmowie.

W jednym badaniu na myszach zwierzęta wychowane zupełnie bez bakterii jelitowych miały niedojrzały, słabo działający mikroglej, czyli własne komórki odpornościowe mózgu. Kiedy dostały krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe w wodzie do picia, ich mikroglej wrócił do normy. To, co wytwarzają bakterie, kształtuje układ odpornościowy mózgu. Autorzy jednego z przeglądów o maślanie nazwali go nawet „chlebem powszednim osi mikrobiota-jelita-mózg”.

Maślan a IBS

Tutaj badania na ludziach są najmocniejsze. W randomizowanym badaniu kontrolowanym placebo 66 dorosłych z zespołem jelita drażliwego (IBS) przyjmowało 300 mg maślanu sodu w otoczce dziennie, obok swojego zwykłego leczenia. Po czterech tygodniach grupa przyjmująca maślan miała wyraźnie mniejszy ból brzucha przy wypróżnianiu.

W polskim badaniu 3000 osób z IBS przyjmowało 150 mg maślanu sodu dwa razy dziennie przez 12 tygodni. Uczestnicy zgłaszali mniej bólu, wzdęć, biegunek, zaparć i parcia na stolec, a prawie 94% powiedziało, że chce go dalej brać.

W randomizowanym badaniu kontrolowanym placebo 51 dzieci i nastolatków z IBS dostawało codziennie przez osiem tygodni tabletkę z 500 mg maślanu wapnia (z cynkiem i witaminą D). U 73% osób z grupy maślanu ból zmniejszył się co najmniej o połowę, wobec niecałych 4% w grupie placebo, i nie odnotowano żadnych skutków ubocznych.

To małe badania, ale wskazują w tę samą stronę, a maślan jest tani i dobrze tolerowany.

Autyzm a jelita

Dzieci z autyzmem dużo częściej mają problemy z brzuchem. Przegląd 15 badań wykazał, że mają ogólnie mniej więcej cztery razy większe ryzyko problemów jelitowych, a dwa do trzech razy większe ryzyko zaparć, biegunki lub bólu brzucha niż inne dzieci. W jednym badaniu 176 małych dzieci z autyzmem 93% miało co najmniej jeden objaw jelitowy, a im bardziej nasilone były te objawy, tym więcej było u dzieci drażliwości, agresji i powtarzalnych zachowań.

Dziecko, które nie potrafi powiedzieć „boli mnie brzuch”, i tak ten ból czuje, a może on wyjść jako napad złości. Nikt nie udowodnił tego związku krok po kroku, ale każdy, kto opiekował się niemówiącym dzieckiem, wie, jak dużo jego zachowania to próba powiedzenia ci czegoś.

Maślan ma z tym związek z kilku stron:

• Jedno badanie wykazało, że dzieci z autyzmem miały mniej maślanu w kale i mniej bakterii, które go wytwarzają, zwłaszcza te z zaparciami. Inne badania dały odmienne wyniki, więc sprawa nie jest przesądzona.
• W mysim modelu autyzmu maślan sodu poprawił zachowania społeczne i przesunął działanie genów w mózgu w stronę spokojniejszej, bardziej hamującej sygnalizacji. To myszy, a nie dzieci, ale to bezpośrednie spojrzenie na maślan i zachowanie.
• Kiedy naukowcy odbudowali bakterie jelitowe 18 dzieci z autyzmem i poważnymi problemami jelitowymi, ich objawy jelitowe zmniejszyły się o około 80%, a zachowanie się poprawiło. Dwa lata później większość poprawy jelitowej się utrzymała, a objawy autyzmu dalej się zmniejszały. To nie był sam maślan i nie było grupy placebo, ale widać, jak wiele może zmienić naprawienie jelit.

Badanie, które warto śledzić, trwa właśnie we Włoszech. 128 dzieci w wieku od 3 do 6 lat z autyzmem i problemami jelitowymi dostaje przez 16 tygodni maślan sodu albo placebo, a oprócz objawów jelitowych badacze mierzą niewyjaśnioną drażliwość w ciągu dnia, sen i zachowanie. To pierwsze porządne sprawdzenie dokładnie tego pytania, a zakończenie zaplanowano na koniec 2026 roku.

Jak dostarczyć go więcej

Najtańszy sposób na więcej maślanu to karmienie bakterii, które go wytwarzają. Żywią się błonnikiem, zwłaszcza z takich produktów:

• Owies, jęczmień, fasola i soczewica.
• Skrobia oporna: ugotowane i ostudzone ziemniaki i ryż oraz lekko zielone banany.
• Cebula, czosnek, por i szparagi.

Suplementy to bardziej bezpośrednia droga i większość opisanych wyżej badań właśnie z nich korzystała. Jeśli myślisz o maślanie dla siebie, a zwłaszcza dla dziecka, najpierw porozmawiaj z lekarzem. Maślan sodu dostarcza też sodu, co ma znaczenie dla każdego, kto pilnuje ilości soli.

Jeśli próbowałeś maślanu sam albo u kogoś, kim się opiekujesz, chętnie usłyszę, jak poszło. Moja strona kontaktowa jest zawsze otwarta.